Je loopt door Amsterdam, langs de grachten en de oude huizen. Op het oog niets bijzonders. Maar achter sommige van die gevels ging ooit een complete kerk schuil.
In de zeventiende eeuw mochten katholieken hun geloof wel belijden, maar liever niet te zichtbaar. Hun kerken mochten vanaf de straat niet als kerk herkenbaar zijn.
Achter een gewone gevel en een gewone voordeur kon een complete kerk schuilgaan, met een kerkzaal waar katholieken samenkwamen om hun geloof te belijden. Het stadsbestuur wist ervan en liet het toe — zolang het maar niet te veel opviel.
Nederland stond bekend als tolerant.
Maar hoe tolerant ben je eigenlijk als een ander zijn geloof alleen mag uitoefenen zolang je het niet ziet?
Van gedogen naar vrijheid
Nederland kent een lange geschiedenis van religieuze tolerantie. Al in 1579 spraken verschillende Nederlandse gewesten in de Unie van Utrecht af dat niemand vanwege zijn geloof vervolgd mocht worden.
Voor die tijd was dat bijzonder.
Maar het was nog geen vrijheid van religie zoals wij het nu kennen.
De Nederduits Gereformeerde Kerk had een bevoorrechte positie. Andere geloofsgemeenschappen — zoals katholieken, remonstranten en doopsgezinden — werden op verschillende momenten en in verschillende mate beperkt in de openbare uitoefening van hun geloof.
Hun geloof werd niet verboden, maar gedoogd. Getolereerd.
En daar zit een belangrijk verschil.
Want iemand tolereren is iets anders dan iemand vrijheid geven. Als ik jou tolereer, ligt het initiatief als het ware bij mij. Ik vind misschien iets van jouw overtuiging, maar ik verdraag dat jij haar hebt.
Een mensenrecht draait dat om:
Jouw vrijheid om te geloven bestaat niet omdat ik jouw geloof accepteer. Ook niet omdat een meerderheid besluit het toe te staan.
Die vrijheid is van jou.
Een recht dat steeds groter werd
Aan het einde van de achttiende eeuw kwam er een omslag. Onder invloed van de Verlichting en de Franse Revolutie maakten de oude verhoudingen tijdens de Bataafse Republiek plaats voor het idee dat burgers, ongeacht hun geloof, gelijk moesten zijn. De bevoorrechte positie van de gereformeerde kerk verdween. Godsdienstvrijheid werd steeds minder een kwestie van gedogen en steeds meer een kwestie van gelijke rechten.
Tegenwoordig staat in artikel 6 van de Grondwet:
Ieder heeft het recht zijn godsdienst of levensovertuiging, individueel of in gemeenschap met anderen, vrij te belijden.
Maar Nederland staat daarin natuurlijk niet alleen.
In 1948 werd de vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst opgenomen in artikel 18 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
En als je dat artikel goed leest, staat daar nogal wat:
Je bent vrij om je eigen religie te kiezen. Vrij om te geloven wat je gelooft, van overtuiging te veranderen en je geloof alleen of samen met anderen te belijden — thuis, maar ook in het openbaar.
Het gaat bovendien niet alleen om traditionele religies. Ook niet-religieuze en atheïstische overtuigingen vallen onder de bescherming van de vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst.
Het is dus niet aan de overheid om te bepalen welke overtuiging waar is.
Maar daarmee komen we bij een diepere vraag:
Wat beschermen we hier eigenlijk?
Waarom vonden we deze vrijheid zo fundamenteel dat we haar tot mensenrecht hebben gemaakt?
Misschien beschermen we met godsdienstvrijheid uiteindelijk niet de religie.
We beschermen de mens die gelooft.
Of niet gelooft.
En daarmee beschermen we iets heel persoonlijks: een innerlijke vrijheid.
Je mag ervan overtuigd zijn dat God bestaat. Je mag ervan overtuigd zijn dat God niet bestaat. Je mag moslim, christen, jood, hindoe of boeddhist zijn, een andere religie aanhangen of helemaal geen religie hebben.
En je mag van gedachten veranderen.
Dat laatste vind ik misschien nog wel het meest veelzeggend.
Want kennelijk beschermen we met artikel 18 niet alleen het recht om een bepaalde overtuiging te hébben.
We beschermen ook de vrijheid van de mens om zelf te blijven zoeken.
